This in memoriam I published 5 years ago on Flickr… recently I wanted to point a friend to the article and picture, but the 700 or so articles on my Flickr site have been classified all as ‘adult material’ years ago for no good reason (some fool must have complained) at all… attempts to have that ban lifted did not work out as there seems to be only a kind of Kafkian censorship court run by robots with the shifting firms that own Flickr and I never got a human written reply on my complaints. So now I regularly move postings from Flickr to my own blog. This posting on my friend Jadran Sterle on Flickr had 6.121 views…


It was in July this year [2014] I heard of the unexpected death of Jadran Sterle… (1) as often is the case with the loss of a friend, it made me look for pictures of him, looking at them intensely, bringing back shared moments of the past… We first met in Bologna in 1988 during a festival on Radical Culture of the European countries bordering the Mediterranean. He was there as a journalist for Slovenian television, I was there to show an exhibition for an upcoming international meeting in Amsterdam the next year – Europe Against the Current. Jadran had been involved as a young man in what could be labelled as the ‘cultural underground of Ljubljana and soon we discovered we had all kind of experiences and friends in common… Jadran had met some of the Dutch Provos in the sixties, I knew a bit about opposition movements in Yugoslavia and so we had a long talk and remained friends since… I met him again a few years later at an anarchist conference in Triest and as the world is small I discovered in the early nineties that my new Yugoslav girlfriend – who became the mother of my daughter – was a close friend of Jadran for many years… I made this picture already in July for the family Jadran left behind, but the text that comes with it remained half finished… something held me back… and as those who have died are never in a hurry… it is two month later now, before I publish it here.


Two pictures of Jadran Sterle
as I want to remember him
taken 12 years ago
on the day he picked me up from what once was Tergeste,
never became Trst,
and is best known now as Trieste
– a market and harbour town in the shatterzone of kingdoms, republics and empires
Illyrean, Roman, Byzantine, Frankish, Venetian, Habsburg, Napoleonic, Austrian –
still a multi-ethnic city half a century ago
Italian and Slovenian as major languages…
… after the First Wolrd War taken over by Italy
theatre of Mussolini’s fascist rule
birthplace of Slovenian anti-fascist movement
a contested city after World War II where the new power blocks
were almost confronting each other
Allied Forces versus Tito’s Partisan Army.

Slovenian nationalists saw the city as retribution
for Italian, German and Croatian fascists regimes
that had devastated their lands
“Trst je naš” (Triest is ours)…
It remained just a Slovenian irridentist dream
as The Free Territory of Triest was created to avoid further war
and the conflict was solved by a diplomatic policy of procrestination
‘de facto’ after seven, ‘de jure’ after thirty years.

Instead of going directly to Jadran’s house in in the Slovenian village of Unec
– to the North-East, up the bleached Karst mountain at Opcina –
we drove southward along the coast to Istria
careleslsy joking about all the borders we had to pass
borders that split up the natural continuity
of coast and peninsula
Italian, Slovenian, Croatian.

On our way into Istria
Jadran told me about the meeting of those two partisan commanders
one Slovenian, the other Croatian both belonging to the Liberation Front lead by Tito
and how these two ‘communist internationalists’
were deliberating about ‘ethnic borders’
not from a military strategic viewpoint
but to establish a dividing line
where a “pure” Slovenian and a “pure” Croatian was spoken
where a border line between their territorial command needed to be drawn.

I have forgotten some of the details he gave, but
in my memory some fragments of his story linger on.
Was it about the map they used, turned the wrong way
or had one, or both of the partisans, drank too much
that day in February 1944 in the village of Malija?
I tried to find his story back in all those
historical sources, now available on the internet
but did not find any of Jadran’s salient details
only how it ended up:
the East/West running river Dragonje became the border
while – linguistically speaking –
also the river Mirna could have been chosen
twenty or so kilometer more to the South.
Like in the rest of the litoral of South-East Europe
another border marked by mountains and rivers
was added to those created by swaying forces over millennia
seeking to establish their own power base
constructing and inventing national ‘identities’ to cement it
from Danube and Sava, to Drina and Drava.

We went land inward on our way
to what is jokingy called “the smallest city of the world”
the medieval fortified hill top city of Hum
with it’s 17 official inhabitants.
Just before arriving there – on the slope of a hill –
we got out of the car
to admire an exceptional historical monument.
A monument for a script
the old cyrillic script
– that travelled over a milennium ago
from Moravia down to the Adriatic coast –
named Glagolitic Script
after the Slavic word for ‘utterance’
– a script that often is proposed to be
the bedrock of Croatian culture.

There had been a heavy rain just before
and in the wet grass
stood all those Glagolitic letters
with monumental proportions
sculpted in stone.
There was also a round table
with four square stone stools
the table top engraved with something
that looked like a celestial scheme.

Jadran standing there like a ‘geomancer’
explaining me past and present
alluding to the recent history of this monument
only erected a few decades ago
a hidden Croatian call
for the break-up of this part of Yugoslavia
a cultural construct Ex Post Facto.

As we drove on
he marked me all those other ‘genius loci’
in the Istrian Karst landscape
with its underground waterways and histories.
Thus we both became time travellers
as his stories also gave a glimpse
of a different future that had failed to come.

Today, looking once more at the photographs I took
with Jadran standing in the field with stone letters
I see in the distance – very small –
the Glagolitic letter ‘L’
the ‘L’ for Ljudi, Ljudje
Croatian or Slovenian for ‘People’.
Build up from two high stones
standing apart to fit the height and width of a man
on top a shorter heavy stone, in fragile balance.

I remember now how it looked to me then
like a gate, “a gate to heaven”
a man made arch one has to pass through
to go to an other world.

Jadran Sterle died on July 17th 2014.

(1) “Farewell to the Adriatic Sterle, cosmopolitan, who swam against the tide Funeral book on TV Slovenia July 18, 2014 at 11:39, last intervention: July 18, 2014 at 18:00 Ljubljana – Reuters He died director Jadran Sterle (1949), a longtime associate of RTV Slovenia, philosopher, journalist, writer, author of numerous documentaries on the littoral cultural heritage and translator. Predlani are Sterle Val 202 hosted the show Sunday guest. In the interview he looked at his translation work, home library and home garden on the crops on which he was very proud. Neanderthal flute, the oldest bike in the Karst chalet in the Karst School under fascism … It’s only a few titles a rich oeuvre of documentaries and films journalist and writer Adriatic Sterle, who was convinced that it would be better to appreciate the past and its traditions you should be proud of the oldest needle, first bike, a Neanderthal flute and shepherd’s house. Sunday’s guest submission to the Adriatic ”

Machine translation from the introduction sentences of the memorial web page on Slovenian Television for Jadran Sterle: www.rtvslo.si/kultura/film/slovo-jadrana-sterleta-svetovl…

This text and image were posted by me on the 4 of October 2014 on Flickr. It had 25.487 views since then. I republish it now 5 years later on my blog to mark the violent events as they evolve and infold now in Hong Kong and compare them to the demonstrations for local democracy and safeguard of the ‘rule of law’. I have not altered anything in that text of 2014, just kept my direct reactions to the movement of that time. It was only a few years after I had been working for therein part of the year in Hong Kong, teaching and doing research as a senior fellow of the City University of Hong Kong. The city itself was one of my main subjects at that time… by applying research principles I had developed for studying the change of through time of the mood of a city, ‘literary psycho-geography’ , to the city-state of Hong Kong. I also was teaching this subject to the mostly very young students at the new media department of that university and so had gained some knowledge of their state of mind. The continuous housing crisis in this city has as one result that most students still lived with their parents. I found themeless independent than young European students… so the greater has been my surprise at the great participation of young people, many students, in this movement and the social and political abilities they developed in such a short time.



…that was and will remain the basic recipe of the People’s Republic of China, since the rise of Deng XiaoPing in the mid seventies did put China on a two rail track: combining market economy with state socialism. It was Deng who ceremonially struck the deal with Margaret Thatcher in 1984 to be given back in 1997 what had grown over a century into a colonial crown jewel: Hong Kong. (1) Another ‘double dealing’ was agreed upon then: ‘one country two systems’, promising Hong Kong population something – in the future – their British overlords had not been able to provide them with in all the years they could have done so: ‘universal suffrage’.

It comes as no surprise that a state – formally – unified under a one party system failed to supply the citizens of Hong Kong was an undiluted suffrage system for Hong Kong. Hence the 2017 proposed election system for a city-adminstration-leader, from appointed candidates by the PRC only.

What the Brits left behind in 1997, though, was a juridical system that – compared to that of the PRC – was reasonably independent, one could say that the successful ‘freedom of trade’ of Hong Kong was very much dependent on such a ‘rule of law’ system, as capitalist big business needs the assurance of a set of rules independent from a single party power government to prosper.

‘Rule of law’ did not only benefit big business, but also functioned as social leveller for the less affluent citizens of Hong Kong, because a successful economy is only hampered by too blatant social unequally in its direct realm.

After a week or so of large demonstrations by Hong Kong citizens against the paternalistic system of voting for a new chief-city-administrator in 2017, the voice of the Central Committee of the Communist Party of the Peoples Republic of China has uttered a commentary, which should be read as ‘a decree’: “Firmly safeguard the rule of law in Hong Kong.” The article launches a warning to he peaceful HK demonstrators:

“These acts will undoubtedly end up with the rule of law violated, severely disrupted social orders, huge economic losses and possible casualties.”

Reference: english.peopledaily.com.cn/n/2014/1004/c90785-8790857.html

‘Possible casualties’ is a way of saying that a hard hand will come down on demonstrators who dare to go any further. The article is cleverly formulated by schooled party ideologues and so it turns the main argument of HK democracy demonstrators against them, as it is not the Chinese state that violates rule of law promise of universal suffrage made to Hong Kong, it is the Hong Kong demonstrators who are violating it.

The defamation campaign in local newspapers (readers comments often anonymous) (2) and the pro China counter-demonstrations and delivered bruisings to young students (3), was the overture for the Chinese Opera that will be put on stage in the coming days. The demonstrators are declared a minority and thus the ground is prepared to get them out of the way:

“A democratic society should respect the opinions of the minorities, but it doesn’t mean those minorities have the right to resort to illegal means.”

There are 7 million Hong Kong inhabitants, and even when there were one million protesters out in the streets, the far way rulers in Beijing can declare them ‘a minority’.

It seems an easy game for the Chinese rulers, as the state is always ‘legal’ and using force against ‘illegal actions’ is what a state is supposed to do. This is formulated in the opening of the Peoples Daily article:

“Democracy and the rule of law are interdependent, and a democracy without the rule of law will only bring havoc.”

There is of course a deep oddity in the demands of the movement for democracy in Hong Kong, as its main aim was the right to choose their own leader. One can distinguish between a social movement and its own inner dynamics from the formal demands it makes. The show of ability for self-organisation of the people that have massed the streets of Hong Kong these last days, is an achievement in itself and does even overshadow the somewhat meek demand to be able to vote for someone who will then have a mandate to rule you.

This is a simplified argument, but necessary to get some understanding of what is won and may be lost in the Occupy Central movement. A real choice of a new ‘leader/administrator’ for Hong Kong, necessitates a platform or party with a set of principles and practical proposals and the figure head to be voted for is supposed to attempt to put these into practice.

Anybody living in a parliamentary democracy knows the limits and shortcomings of this social construction. Less so – it seems – the demonstrators in Hong Kong. In a way their self-organisation was a denial of their own demand to be able to choose a leader of their own choice. They could well think about leading society themselves, be it not in formal governance representation, but in their ability to manifest themselves in many ways as active citizens, that have learned how to halt or limit the exercise of what they feel as ‘unjust authority’. Voting once in so and so many years is after all not good enough to realise democracy.

Even when in a media sense in the head-lines the Occupy Central movements will loose, they have won something in the bylines yet to be written in times to come: the practice of peaceful self-organisation.


(1) The top part of the tableau-picture is: “Reconstruction of the important meeting between Deng Xiaoping and Margaret Thatcher in Beijing on 24 September 1984 with talks about the future of Hong Kong – at the visitors platform of the Diwang Dasha in Shenzhen Date 2.07.2007”

The bottom part is a picture that appeared in the South China Morning Post published in Hong Kong and afterward in many more newspapers, it is students many wearing black t-shirts making the symbolic sign of crossing arms, showing both that they do not carry any weapons and disapproval of government action. That sign was used in previous demonstrations against the introduction of ‘patriotic history’ lessons PRC style in Hong Kong schools. The yellow ribbon refers with its colour yellow to earlier grand Hong Kong pro democracy demonstrations against government measures that were deemed by demonstrators to be authoritarian, like massive demonstration did use yellow umbrellas , like a famous one ion October 10 2007.

The yellow ribbons also as an avatar for those who are supporting the movement but could not be at a demonstration, tied to fences and worn as a bracelet. More details on symbolism used at this web-page…

(2) 1/10/2014 my readers comment in the South Cina Morning Post after reading several defamation readers comments:

“PROTEST & DEFAMATION social movements when they grow tend to produce defamation campaigns. Reader’s reaction, often posted under pseudonym, are used for it, like in the SCMP of 1/10/14 by “David777” citing “revolution observer Tony Cartalucci” about the long ties with the USA governent of Occupy Central leaders: “Recent events in Hong Kong follow a pattern of US-engineered regime change operations, where naive students and other youth are encouraged to be the public face of protests, which start out preaching non-violence only to be very soon shunted aside by far more radical elements who provide the real muscle behind the regime change.” Egypt, Syria and the Ukraine are mentioned adding suggestively: “the Maidan protests soon gave way to violent, armed groups sporting neo-nazi tattoos and radical ideologies.” David777 ends: “SCMP = USA.” Such rethorics make one remember the Cold War with both camps excelling in constructing, inventing and disclosing conspiracies, thus denying existence of any genuine form of protest. From USA McCarthism to KGB unveiling of Yankee subversion. RUFMORD (character assasination)in German. Also the PRC has a long tradition in this field. Many have suffered or paid with their life. One needs not to be versed in details of the mass-defamation campaigns during the heigh days of the Cultural Revolution in China to know, how violent and murderous such campaigns can get. It went to the level that children would accuse their own teachers and parents.”

The South China Morning Post reader “David777” quotes an article dated 30//9/2014 from a Canadian web-site of the organisation called Global Research, with an opening paragraph reading:

“Behind the so-called “Occupy Central” protests, which masquerade as a “pro-democracy” movement seeking “universal suffrage” and “full democracy,” is a deep and insidious network of foreign financial, political, and media support. Prominent among them is the US State Department and its National Endowment for Democracy (NED) as well as NED’s subsidiary, the National Democratic Institute (NDI).”

This Canadian based organisation is well known for its curious pro-party-communist-state and pro-post-party-communist-party-state analysis (how to summarise that in a non-biased way in one sentence), also being a welcome guests to certain outlets of such states, like the Russian television station ‘Russia Today’ that is a voice and commentary strictly within the Putin party line. It is not the first time I have come across the special views promulgated by this organisation, founded by Michel Chossudovsky… I will try to refine the background on this later, for the moment here is a Wikipedia on the founder of the organisation Michel Chossudovsky:

(3) 3/10/2014 The Guardian: “Violent clashes break out in Hong Kong after counter-protesters storm sit-in
About 1,000 people opposed to pro-democracy movement fight 100 demonstrators after Leung Chun-ying’s talks offer”

The Huffington Post has a series of photographs showing the confrontation in Mong Kok:

My commentary on that day send to HK friends:

“NO SURPRISE the warming up was going on for days with a defamation campaign in the press (through readers responses to the news)… and a megalopolis as Hong Kong is also home to a myriad of thugs and maffiosi…, the knuckle sandwich has been on the Hong Kong menu for over a century… this combines with the cells of the Chinese Communist Party an organisation deeply entrenched in the former Crown Colony… once outlawed by the Brits, ever since even more effective as a semi-underground, not formal and open organisation. When a movement like Occupy Central loses a bit of momentum, it is the right moment for these groups to move in… Also Mong Kok part of the mainland area of HK, Kowloon, is a very different district from the area with mainly offices on Hong Kong Island, especially Admirality… an encampment in these streets does not seem a good idea… I did live not far from Mong Kok and I did not understand this choice for any fixed position action… Well the activists will learn their lesson the hard way… The move of opening talks… was to be expected… and as the demands have been limited to one issue… even when that issue is not dealt with properly in the talks that are supposed to be upcoming (and who decides who will be there speaking with the authorities for whom… the whole issue of a popular mandate is always tricky)… the non-involvement of police in such a situation is the most classic of all situation… with the schizophrenia of activists who justly claim freedom of demonstration and refute police intervention…until the moments that a third force attacks them… the answer – organising your own order-troops – is also problematic, as soon order troops tend to take over power within any activist loose grouping… these are the normal dynamics of large social movements… with a Hong Kong social relation flavour.”


Originally Published on the 15th of April 2013 on Flickr, where it had 1539 views. Republished today on the occasion of a London EXHIBITION 1–26 October 2019 Curtains for Mrs Thatcher by the gallery on the move England & Co at the Sotheran Building 2 Sackville Street, London W1

For the controversy of the 1982 sinking of the Argentinian cruiser General Belgrano during the Falkland War in which 323 people died (mainly young navy sailors) see the web-site The Belgrano Inquiry which lets come to voice multiple interpretations of this drama.

I take that drama for its own merits and as well as a metaphor for “Thatcher Rule” where her idea of “cherishing of freedom” (the motto of the coat of arms of Baroness Thatcher (1995–2013) (*) lead to an impoverishing deregulation for many and the enrichment of only a few.

On the same day in 2013 I also published this panorama of  Margaret Thatcher and meetings with some of her famous and important friends over the years…


Left/right/topdown: Deng Xiao Ping, China; Norodom Sihanouk, Cambodia; Nicolae Ceaușescu Rumania; Augusto Pionochet, Chile; Josep Broz Tito, Yugoslavia; Henri Kissinger, USA; Ronald Reagan, USA; Robert Mugabe, Zimbabwe; Jimmy Saville, UK — middle row is her Conservative Party claque applauding Thatcher on October 13, 1989 at the end of the Conservative Party conference in Blackpool 

(*) “cherishing freedom”

Coat of arms of Margaret Thatcher, The Baroness Thatcher (1925-2013), Prime Minister of the United Kingdom from 1979 to 1990. This achievement was used from 1995 to 2013, granted originally by the College of Arms in 1992 and was designed by the Garter King of Arms Sir Colin Cole. This version displays the circlet of the Order of the Garter to which she was appointed to only in 1995. “ On a lozenge circumscribed by the Garter and the Ribbon of the Order of Merit with Cross pendant therefrom, surmounted by a baron’s coronet, per chevron azure and gules, a double key in chief between two lions combatant a tower with portcullis in base all or, with supporters: dexter: An admiral of the British Navy; sinister: Sir Isaac Newton holding in his left hand weighing scales, both proper. Her motto was: “CHERISH FREEDOM” ” The dexter supporter is an Admiral of the Royal Navy, to commemorate the victory of the Falklands War during her premiership. The sinister supporter is Sir Isaac Newton, to recognise her earlier career as a scientist. The key and the two royal lions of England represents her tenure as Prime Minister and First Lord of the Treasury. The tower and portcullis represents her time at the Palace of Westminster as Member of Parliament. She bears this achievement on a lozenge (as is traditional for a woman), surrounded by the circlet of the Order of the Garter (in which she was appointed in 1995), below hangs the ribbon and insignia of the Order of Merit (in which she was appointed in 1990). Date 10 April 2013, 22:56:16 Source Own work, Based on the heraldic blazon and other works



“Ik ben een modernist” riep Crouwel mij nog toe in een debat tijdens één van die design crowd conferenties Doors of Perception (1), het was 1996 en de plaats de stadsschouwburg in Amsterdam … dat was de tweede keer dat ik met hem in debat geraakte.. de eerste keer was vele jaren eerder in 1968 (2) in wat toen nog het Museum Fodor was aan de Keizersgracht waar gedebatteerd werd over kunst, technologie en samenleving… samen met Nic Tummers riep ik daar op tot een boycott van de Osaka Wereldtentoonstelling als zijnde een schijnvertoning van globale éénheid… in een verdeelde wereld. (3) Crouwel was het daar niet mee eens en nam deel aan de vormgeving van de tentoonstelling in Osaka in 1969.

Crouwel had een rotsvast vertrouwen in de zegende rol van de ‘artistieke voorhoede’ en de vrijheden die zijn strak gespannen ontwerpkaders de mensheid zouden weten te brengen. Zo was zijn kaarsrecht verlopende levenslijn er een van ordening en controle met het grid als onzichtbaar hekwerk waarbinnen de vorm, inpasbaar, gestalte kon krijgen. Bij Crouwel geen labyrinth waarbinnen je kunt verdwalen. Zijn mazenstelsel behoeft geen draad van Ariadne om het doel te bereiken of de uitweg te vinden. Zijn ‘modernisme’ munt uit door planmatigheid en minimalisering, waar ‘vorm’ ondergeschikt gemaakt wordt aan ‘functie’.

Het antwoord op de vraag wie en wat de inhoud van die ‘nagestreefde functionaliteit’ bepaalde en waarom bleef bij Crouwel echter vaak achterwege. Een zaak van de opdrachtgevers immers, zoals bij vrijwel alle vormgeving, zeker als het om overheidsopdrachten gaat. In deze zin was de artistieke voorhoede waartoe Crouwel zich rekende, geen ‘sociale voorhoede’. Crouwel, anders dan veel van zijn collega ontwerpers, koketteerde ook nauwelijks met sociale acties in de tweede helft van de 20e eeuw.

Toch is er meer dan dictatuur van grid en stramien in Crouwel zijn werk. Zijn terughoudendheid in vormgeving laat ruimte over voor anderen met een andere vormentaal, weet die vaak te versterken. De vrije, zich in alle mogelijke bochten wringende lijn, die zich niets wenst aan te trekken van passers, driehoeken en millimeterpapier, gedijt beter in een ruimte vormgegeven door Wim Crouwel dan door Frank Gehry. Waar de ruimtelijk vormgever zich opwerpt als vrij kunstenaar verdwijnt de ruimte om kunstwerken van anderen – dan de architect – te tonen. Dat geldt ook voor zijn gedimde functionele typografie, beeldmateriaal dat van een geheel ander orde is krijgt zo ruimte en aandacht op een pagina.

De beleden ‘moderniteit’ van Crouwel in zijn tijd droeg het stempel van de planeconomie, de overheid als emancipator, de vormgever als verheffer, de burger als een op te voeden wezen. Er is een ondertoon van ‘een nieuwe orde’ die met de vorm der dingen ook de vorm van de samenleving, het menselijk gedrag hoopt te kunnen sturen. Er is sprake van de overdraagbaarheid van “goede vorm” (denk aan de naoorlogse Stichting ‘Goed Wonen’ in Amsterdam en de soms utopische vises die vanuit het Rotterdamse Bouwcentrum geëntameerd werden). Het is een tijd waarin in de Beurs van Berlage een enorm Centrum voor Industriële Vormgeving gevestigd wordt. Dat is de moderniteit waaraan Crouwel refereert. Dat is ook ‘een moderniteit’ die na dertig jaar uitbundige ‘post-moderne’ vormgeving zo verouderd lijkt te zijn dat het minimale en de ingetogenheid weer aantrekkingskracht krijgt.

Nu de levenslijn van Wim Crouwel gebroken is en een ieder zich denkt als vormgever van het eigen digitale bestaan, kunnen we de georganiseerde chaos van de zoekmachines van het internet spiegelen aan zoiets simpels en gedisciplineerds als het telefoonboek ontworpen door het bureau waar Crouwel groot geworden is ‘Total Design’. (4) Hoe is het mogelijk zullen nieuwe generaties zich afvragen dat je in een pak bijeengebonden bladzijden van papier met enkele strakke kolommen tekst zoveel gegevens in zulk een vast stramien zo goed opzoekbaar kunt maken. Kan het zijn dat wij zolangzamerhand snakken naar die eenvoudige strakheid, die orde, die informatie cartografie gedacht vanuit millimeterpapier.

Tjebbe van Tijen 20/9/2019

(1) Doors of Perception, kortweg ‘Doors’ was een reeks ‘internationale design conferenties’ georganiseerd door John Thackara in het laatste decennium van de 20e en het eerste van de 21e eeuw. Iedere conferentie had een eigen thema. Dat van het jaar 1996 was ‘Speed’. Ik gaf er een lezing over het antieke thema van ‘de hinkende bode’ aan de hand van emblemata/zinnenprenten… uit vroeger eeuwen ter relativering van de moderniteitsdrang waar alles steeds maar sneller moet. Tot voor enkele jaren stond het archief van die conferentie keurig on-line, maar ik merk nu dat alle links naar het Doors Archief gebroken zijn… dus hier enkel een link naar een pagina die toch iets verteld van die conferenties…. (ik zal proberen John Thackara erop te wijzen dat hij zijn ‘doors’ weer open moet zetten…
http://imaginarymuseum.org/SOS/index.html (scroll nummer 6a)
(2) 1968-1970 Fodor Conferenties on art, technology, science and society: Amsterdam
Zie o.m. in het Archief Hans Derks stukken over deze conferenties periode 1968-1970
(3) Het Manifest over de geplande wereldtentoonstelling in Oska van NicTummers en Tjebbe van Tijen (formaat A2)
(4) “Critical spirit of a telephone book” by Robin Kinross, Published in Eye – The International Review of Graphic Design, No. 16, vol. 4, Spring 1995… niemand weet beter over functionaliteit en typografie te schrijven dan Robert Kinross .. ik vond dit artikel pas nadat ik mijn in memoriam voor Crouwel geschreven had. Het moge duidelijk zijn dat de versie van 1983 lees-technisch, met het oog langs een kolom racend vele malen beter is dan de versie van 1977. Jolijn van de Wouw ken ik nog van de Kunstacademie in Den Bosch 1961-62… ik dacht dat toen Wim Strijbosch de lessen in grafisch ontwerp overgenomen had van Wim Crouwel. Jolijn is al weer heel wat jaren dood, heel vroeg gestorven. De directeur van de Academie in den Bosch was toen Jan van Haaren (1923-1990) een man met begrip voor experiment. Zijn broer Hein van Haaren was weer directeur van de Dienst Esthetische Vormgeving PTT, die de postzegel en telefoonboek opdrachten aan Crouwel gaf. Zo wordt ook duidelijk hoe alles toch ‘modern, maar in een klein kringetje bedisseld werd.
The Dutch must have been the first to use professional designers for the page layout of phone books. These were Wim Crouwel and Jolijn van de Wouw, working within Total Design, who for the first fully automated books (of 1977) radically rethought the typographic conventions. PTT phone book by Total Design, 1977 (left) PTT phone book revised by Total Design, 1983 (right). Numbers were placed before names: the two vital components were then next to each other, and no dot leaders were needed to join them. The typeface was a condensed Univers: a real designed letter in place of the vernacular grotesques that had been the norm. And – most astonishing of all – no capital letters were used. Crouwel argued that the very limited character-set of the CRT typesetting machine left a choice of either capitals or punctuation to distinguish surnames from initials, and he preferred the latter. So the Modernist dream of single alphabet typography could at last be authentically realised. There were complaints about the small size of type, and whines from people who “didn’t want to be known as numbers”. A few years later, some aspects were softened in a redesign by Crouwel and Total Design: type-size was increased, three rather than four columns per page were used, a set of more open numerals was designed (by Gerard Unger and Chris Vermaas), and phone numbers were put at the end of lines. But, strangely, the all-lowercase typography was maintained.


ik heb geen flauw idee waarom mij de tv persoonlijkheid BEAU lief is… hij is als een drijfdrol die als je doorspoelt weer boven komt drijven… is het omdat ik gefascineerd ben door de vraag of zijn lieve begripvolle grijns “echt” is, met andere woorden of hij de geaardheid die hij uitstraalt ook werkelijk bezit? … zijn laatste product   – BEAU (late night) talkshow – oogt als een zwanenzang waarbij bij de tvvolkmassa al zappend BEAU ten onder doet gaan… ik denk ook dat de afdeling decorontwerp van RTL-televisie een grommend diepe hekel aan tvpersoonlijkheid BEAU moet hebben en iedere kans op aanvaardbare kijkcijfers de grond in heeft willen boren… die rode gloed… het bijzettafeltje voor de talkshow presentator… die koekjestrommel-achtergrond-projectie van een stukje Amsterdamse binnenstad… klapvee op klapstoelen… een band die al lang van het scherm geband had moeten worden…

Al dagenlang heb ik de idee dat ik ‘iets’ moet doen om BEAU en zijn talkshow te redden. Mij zweeft een studiobeeld voor ogen als een zweefmolen… een studio die helder stralend wit/zwart is… de gasten die binnengegleden worden en daardoor ietsje uit balans op de vloer van de opnamestudio belanden alwaar zij door de vriendelijk lachende BEAU galant overeind geholpen worden… het publiek in de mallemolen die spinnend in het midden van de opnameruimte staat en naarmate het applaus harder en langer is sneller en hoger gaat… de aparte entreact ‘op de wip met BEAU’ waarbij de zwaartekracht van vraag en antwoord dynamisch gestalte krijgt… het tourniquet waarop de afgewerkte gasten geplaatst worden en indien nodig nog even in beeld gedraaid kunnen worden… en de toevoeging aan het mengpaneel van beelden van de bewakingscamera bij de nooduitgang waarop duidelijk te zien is wie ZAP de studio verlaat…

Moge dit alles bijdragen om de BEAU TELEVISIESHOW tot een blijvend kijkerskanon te maken… ik wil die lieve televisieman niet missen… het is toch niet voor niets dat hij zojuist de Majoor Bosshardtprijs van het Leger des Heils (*) gekregen heeft, ook zij werd omringd door die stralende optimistische gloed van het goede in de mens, gecombineerd met “rinkel, rats, rats” de collectebus, want goedheid zonder centjes da’s maar niks.

(*) De Majoor Bosshardt Prijs is een prijs uitgereikt door de Stichting Nederland Positief in samenwerking met het Leger des Heils. De prijs is in 2006 opgezet met als doel het leven en werk van Alida Bosshardt, beter bekend als Majoor Bosshardt, te herdenken. Het Leger des Heils stelt daarbij: “Zo wordt zij een blijvend voorbeeld van onbaatzuchtigheid, liefde voor mensen en betrokkenheid bij de samenleving.”[2]


PIA DIJKSTRA vervolgt haar LEVENSEINDE-MISSIE ook in Het Parool van vandaag… en al lezend kwamen deze twee toegevoegde mythische beelden in een modern jasje voor mijn geestesoog…
– Tegenover de ‘levenseindebegeleider’, de Engel des Doods van Pia Dijkstra, breng ik Cerberus de Hond van Hades, de Hellehond in stelling.

Een witte Engel des Doods versus een meerkoppig grommend en bijtend wezen. Cerberus, de Hellehond bewaakt immers de poorten van de onderwereld en in mijn visie niet enkel opdat zij die door de poort van Hades zijn gegaan het rijk van de dood nimmer meer kunnen verlaten, maar ook om hen die te vroeg aankloppen de toegang te ontzeggen. Laat ik eerst Pia Dijkstra (D66) citeren over haar Engel des Doods:

Het Parool: “U wilt in uw voorstel gebruik maken van een levenseindebegeleider. Wat is dat?”

Pia: “Ik wil geen arts hiermee belasten, want die zal vooral met een medische blik kijken naar een verzoek. Denk dus vooral aan andere professionals die ingeschreven staan in het zorgregister en een extra opleiding hebben gevolgd om hiervoor in aanmerking te komen. Zoals een verpleegkundige. Deze persoon wordt een spin in het web voor iemand met een stervenswens. Diegene zal over een langere periode een aantal gesprekken voeren, zo mogelijk ook met de naasten van de persoon. Maar ook alternatieven aandragen voor de dood en mensen eventueel doorverwijzen naar hulpverleners.”

Het wordt dus een beroep ‘levenseindebegeleider’, waarvoor je op een Hogeschool of bij het Middelbaar Beroepsonderwijs een diploma kunt halen, daar hoeven artsen dan niet langer “mee belast” te worden.

Zijn het niet artsen die het aan hen toevertrouwde leven vlak voor de Zeis wegkapen, die ongeacht het oorverdovend klepperen van de vleugels van de Engel des Doods, hun leven-reddend werk voortzetten? De klassieke ‘Eed van Hippocrates’ is al sinds lang aangepast aan veranderde opvattingen over wat bescherming van leven tegen de dood inhoud, maar het is goed op de oude formulering te wijzen:

“En ook niet zal ik iemand, daarom gevraagd, een dodelijk medicijn geven en ik zal ook geen advies geven van deze aard. En evenmin zal ik ook aan een vrouw een verderfelijke tampon geven.”

Abortus (tampon) die in de klassieke tekst van Hippocrates verworpen wordt, wordt nu als toelaatbaar gezien als er ‘medische’ of zelfs ‘sociale argumenten’ voor zijn, waarbij de wens van de vrouw die er voor kiest te aborteren richting-gevend geacht wordt.
Echter de eerste zin van dit deel van de klassieke dokterseed is min of meer in stand gebleven. Toedienen van een dodelijk medicijn “daarom gevraagd” is iets waar een dokter/arts zich verre van houdt. Ik zie dan voor mijzelf die Cerberus hond in een dubbelrol, ditmaal als ‘waakhond van ‘het leven’.

Eén van de koppen van mijn waakhond Cerberus is al een muilkorf omgedaan waarop bij wet geschreven staat dat zij die “Ondragelijk Lijden” een dodelijk medicijn tegen dat lijden toegediend mag worden. Nu komt Pia Dijkstra met een tweede muilkorf voor de eed van Hippocratus, zij die hun leven voltooid achten kunnen bij hun zelfdodingswens geholpen worden.

Het mag tekenend geacht worden dat in het voorstel van D66 – bij monde van Pia Dijkstra – de artsen buiten spel gezet worden… omdat de medewerkzaamheid van deze kaste en hun beroepscode en eer een mogelijke barrière zou kunnen vormen bij het uitvoeren van de wet. Heel uitzonderlijk – in dit voorbeeld – wordt er niet gezocht naar  beter gekwalificeerd personeel, maar wordt deze doding uit het domein van de ‘medische zorg’ gehaald en in het domein van de ‘sociale hulpverlening’ geplaatst.

De internationale gemoderniseerde vertaling van de aloude eed van Hippocratus in de Declaratie van Genève uit 1948 van de World Medical Association in de laatste herziening gedateerd op 2006 zegt het in het slotdeel van de eed aldus:

“I will not permit considerations of age, disease or disability, creed, ethnic origin, gender, nationality, political affiliation, race, sexual orientation, social standing or any other factor to intervene between my duty and my patient;
I will maintain the utmost respect for human life;
I will not use my medical knowledge to violate human rights and civil liberties, even under threat;
I make these promises solemnly, freely and upon my honour.”

“I will maintain the utmost respect for human life” Hoe lees je zo’n declaratie? Gaat het om ‘mensonwaardig lijden’ dat in naam van “respect voor menselijk leven” beëindigd dient te worden?
Mij dunkt dat is niet een vraag die beantwoord kan worden door wat Pie Dijkstra beschrijft als:

“andere professionals die ingeschreven staan in het zorgregister en een extra opleiding hebben gevolgd om hiervoor in aanmerking te komen. Zoals een verpleegkundige.”

Mijn hond van Cerberus begint woest te blaffen als hij dat leest, tegen al die mensen die voor hun beurt “onder begeleiding van verplegers” het rijk van Hades wensen binnen te gaan omdat zij er zelf geen einde aan willen of weten te maken. Let wel op mijn leeftijd is het bijna ‘normaal’ dat er in je familie-, vrienden- en kennissenkring heel wat gevallen van zelfmoord zijn voorgekomen. Dat is iets dat je meestal met afschuw vervult, maar soms komt het voor dat je denkt het te kunnen begrijpen. Geassisteerde zelfmoord met behulp van iemand met een staatsdiploma, is een vorm van legalisatie die meer gevaren in zich bergt dan dat er door opgelost worden. Zelfmoord is immers niet strafbaar bij wet in Nederand, hulp bij zelfdoding wel.

Ik wil nog een passage uit het interview in Het Parool met Pia Dijkstra aanhalen om de ondoordachtheid van heel haar – zonder twijfel goed bedoelde – levenseinde traject te laten zien:

Het Parool: Het vorige kabinet gebruikte voor de doelgroep de omschrijving ‘mensen op leeftijd’. U vond eerder dat ouderen minstens 75 jaar moeten zijn om recht te krijgen op euthanasie als ze levensmoe zijn. Wat wordt het nou?

Pia Dijkstra: “Wat is ‘op leeftijd’? Zodra de AOW ingaat? In een burgerinitiatief werd eerder 70 jaar voorgesteld. En ik heb zelf in een allereerste versie ooit de leeftijd van 80 genoemd. Dus het is behoorlijk arbitrair, zo’n grens. Ik moet de komende maanden nog bij juristen checken of een omschrijving van de groep in plaats van een concrete leeftijdsgrens geen problemen oplevert. Maar het moet geen wet voor hulp bij zelfdoding worden voor iedere volwassene.”

Wetten die het maatschappelijk leven regelen bevatten bepalingen die voor een ieder geldend dienen te zijn, waarbij er de mogelijkheid bestaat om binnen een bepaalde wet uitzonderingen op gestelde regels te stipuleren. Regels dienen eenduidig te zijn en niet voor meer dan één uitleg vatbaar. Biedt een wetsvoorstel te weinig algemeen toepasbare regels, zijn er teveel uitzonderingen, of zijn de gegeven eenheden van plaats, tijd, omvang of waarde onvoldoende duidelijk, dan is het gebruikelijk dat zo’n wetsvoorstel niet in behandeling genomen wordt. Dit nog afgezien van toetsing van deze wet aan de principes vastgelegd in de grondwet en international verdragen waaraan een land, Nederland in dit geval, zich gebonden heeft.

Hoe kan het dat er een algemeen geldende beslissing genomen kan worden vanaf welke leeftijd iemand in aanmerking kan komen om middels een ‘levenseindebegeleider’ uit het aardse te stappen? Kijk enkel eens naar het recente onzinnelijke debat en de gruwelpraktijk van de pensioengerechtigde leeftijd, daar waar er velen zijn die door de aard van hun werk en de beperkingen van een menselijk lichaam al met hun zestigste met pensioen willen en anderen die zich benadeeld voelen omdat zij gedwongen worden hun baan op te geven. Krijgt dan het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de opdracht om voortaan jaarlijks een Levenseinde-Coëfficiënt te berekenen?

Buiten al het nu al bestaande aan wetten en regels is er geen enkel behoefte aan nog meer wettelijke regeling door de staat van leven en dood. Er is al de praktijk van onthouden van medicatie of voedsel, een bewust geregeld proces van ‘versterving’. Er zijn euthenasie-regelingen voor gevallen van ernstig lichamelijk lijden. Het is ‘staatse regelzucht’ van D66 om met een aparte wet voor levensbeëindiging te komen, zoals in mijn visie ook de door het D66 initiatief nu tot wet geworden regeling die ‘orgaan-donatie’ heeft omgezet in ‘orgaan-dwangbeschikking’.

De Engel des Doods en de hond Cerberus zijn werkzaam in het grensgebied van leven en dood dat zo privaat mogelijk gehouden dient te worden en waar enkel persoonlijke rede en intiem overleg het verloop van het gebeuren dient te bepalen.


? SCORE 14/57 DE VOLKSKRANT 31/8/2019
– uw krant heeft geen mening meer –
De ‘V’ favicon (miniem beeldsymbool zoals te zien bij een web-adres) van De Volkskrant is toe aan vervanging, het wordt een ‘?’ inplaats van de ‘V’ want.. “waar is het nieuws”? nog op de (digitale) voorpagina van dit dagblad. Geruime tijd al is het redactioneel beleid om een item (nieuws of opinie) aan te kondigen in de vragende vorm. Vandaag telde ik 14 ?-krantenkoppen op een digitale voorpagina met 57 items.

Het fenomeen begon jaren geleden al met de verkleutering van het nieuws bij staatsomroep NOS waarbij een ‘standing-up’ ankervrouw of -man een reporter in het veld een kleutervraag stelt, opdat kleuterschool Nederland – met smacht wachten op het antwoord – adequaat betroeteld wordt.

Het stijlmiddel van de retorische vraag is een oud paardenmiddel bij de informatieoverdracht sinds de Romeinen van Cicero tot Quintilianus.
Basismodel bij de NOS zijn de stijlfiguren van ‘apocrisis’ (het weerleggen van zijn eigen argumenten) en ‘hypofoor’ (een retorische vraag met een door de spreker zelf gegeven antwoord). De ‘feiten’ van een gekend nieuws-item worden niet direct weergegeven, maar met behulp van een ‘vraag & antwoord spelletje, waarmee de suggestie wordt gewekt dat de reporter in het veld zelf diepgaand onderzoek ter plekke heeft gedaan, terwijl het in de meeste gevallen gaat om een tekst van het NOS-centrum in Hilversum die de reporter voorgekauwd in de mond gelegd krijgt.

Al geruime tijd volgt De Volkskrant deze ?-trend op scherm en papier… waarbij een gekend feit of gekende inhoud in vragende vorm – vaak met een duidend plaatje erbij – op de voorpagina gezet wordt. Een paar dagen terug hoorde ik bij een van mijn sociologisch-onderzoek-sessies van televisietafel-shows, in dit geval Jinek, de nieuwe hoofdredacteur van De Volkskrant uitleggen dat “zijn krant” niet zo zeer “zelf meningen geeft” maar de lezer informeert om deze te helpen bij het “zich vormen van een eigen mening.”

Een krant dus niet als sturende ‘opiniemaker’, maar als smeerolie voor ieders individuele opinie-denkproces. Ik hoorde – bij Jinek – de nieuw aantredende hoofdredacteur (Pieter Klok opvolger van Philippe Remarque) zich in woorden verschuilen achter de ‘de dagelijkse elektronische media pluriforme informatiestroom’ waaraan wij allen blootgesteld zijn. De Volkskrant zo zei hij onthoudt zich – daarom – zoveel mogelijk van een directe en duidelijke eigen stellingname en stelt daarvoor in de plaats (de schijn van) ‘meervoudige waarheid’. Niet affirmatieve maar vragende vorm van ‘nieuws’ en ‘opinie’ zijn nu maatgevend.

‘Propositio’, stellingname wordt vervangen door ‘digressio’, uitwijding, waarbij de de deur van de ‘conclusio’, slotconclusie, vaak open blijft staan of op een kier.

Krant en televisie zijn nu ‘pluriform’. ‘Meningen’ warrelen in het rond en ‘Overtuigingen’ zijn verdacht, echter daar waar de ‘?-krantenkop’ debat suggereert gebeurd vaak het tegenovergestelde.

Wat hoofdredacteuren heden ten dage het meest schijnen te vrezen – en wellicht terecht zo – is dat hun krant geassocieerd kan worden met het hebben van een ‘eigen mening’… nee de krant is geworden tot platvorm van allemans meningen. Staat er vandaag een artikel – nieuws of opinie – in de krant waarin fenomeen A “een kwaad” genoemd wordt, morgen is al te lezen dat het toch “wel meevalt” wat betreft ‘het kwade van ‘A’ en overmorgen dat ‘A’ “juist goed is.” Als je zo’n stellingname debat in een bepaalde krant over wat langere tijd volgt en enige statistiek aanlegt van geponeerde stellingen ten op zichte van een bepaalde kwestie, dan pas wordt het je duidelijk dat er bij de hoofdreactie en wat daaronder geschaard is, toch sprake is van een voorkeur, een mening, maar dat die eerder als een ‘hidden persuader’, verborgen verleider, dan als een duidelijke stellingname gebracht wordt.

Zo bedien je meer klanten, zo houdt je je abonnementenbestand op peil.

Het stijlboek van de De Volkskrant redacteuren zelf schrijft dit over het gebruik van het vraagteken…


Dat het niet om een incident gaat bij de ?-krantenkoppen bij De Volkskrant bewijst dit screenshot van slechts een deel van de steeds ietsje veranderende digitale voorpagina… een paar uur later op zaterdag 31 augustus 2019; ditmaal komt het ‘?’ in 13 van de 52 voorpagina items voor…. waaronder 3 oude bekenden van hierboven en 1 nieuwe.